زندگی

همه چیز درباره عزت نفس

مفهوم عزت نفس

وقتی حرف از عزت نفس می‌شود، مفهوم دیگری به نام اعتماد به نفس در ذهن تداعی خواهد شد؛ حال آنکه این دو مفهوم از هم متمایز هستند.

اجازه بدهید در ابتدا فضایی ذهنی و مشترک میان همه انسان‌ها را توصیف کنیم. هر کدام از ما از همان دوران خردسالی دوست داریم که مورد تایید و حتی تمجید قرار بگیریم.

ما به دنبال حس بالندگی در خود هستیم. این حس در دوران جوانی بسیار پر رنگ‌تر می‌شود. انسان در این دوران تمایل دارد تا شبیه دیگر هم سن و سالان خود زیبا، خوش اندام و شیک به نظر آیند و سبک زندگی آن‌ها از مد روز تبعیت کند. به همین علت بحث‌های بسیاری در خانواده بر سر همین موضوعات به وجود می‌آید.

از طرفی دیگر جوانان بیش از دوره کودکی و نوجوانی نیاز دارند که توانایی‌ها و مهارت‌ها‌یشان مورد تصدیق و تشویق خانواده واقع شود. گرچه در بسیاری اوقات والدین و اطرافیان تکریم از جوانانشان را مبنی بر افزایش غرور و تکبر آن‌ها می‌پندارند.

ما هنوز به تعریف عزت‌نفس نرسیده‌ایم و فعلا در تلاشیم با هم به یک اشتراک ذهنی برسیم. برای همین به توصیف فضا ادامه می‌دهیم.

آیا عزت‌نفس پایدار است؟

در حقیقت شاید این طور به نظر برسد که عزت‌نفس در دوره‌هایی بیشتر مورد نیاز است. در هر دوره‌ای،  افراد دوست دارند این حس، در اعمال و رفتارشان ظاهر شود. یا اینکه افراد با سنین بالاتر دیگر عزت‌نفس در زندگی‌شان تاثیر نخواهد داشت. باید بگوییم اصلا این طور نیست.

هر فردی و در هر سنی، زمانی که به موفقیت دست پیدا می‌کند، در واقع اول از همه نفس خود را تقویت و بزرگ کرده است. دستاوردها و موفقیت‌ها نقش بسیار مهمی در عزت‌نفس دارند. به همان میزان شکست‌ها و اتقافات ناگوار در زندگی هر شخص، او را با تردیدهایی در رابطه با توانایی‌ها و مهارت‌هایش رو‌به‌رو می‌کند و عزت‌نفس را کاهش داده یا از بین می‌برد.

وقتی حرف از این می‌شود که عزت‌نفس چیست، خیلی‌ها الزاما آن را فقط در گرو موفقیت‌ها و شکست‌ها تلقی می‌کنند. اما باید دانست عوامل متعددی در شکل‌گیری تقویت و سستی آن دخالت دارند و تنها وابسته به توانایی ما برای انجام کار نیست.

از این رو باید گفت عزت‌نفس یک ویژگی همواره پایدار نیست. داشتن حسی که به خود داریم و اینکه در تعامل با دیگران چه احساسی داریم در شکل‌گیری عزت‌نفس موثر است.

از دیگر سو، ارزشمندی وجودی به همین راحتی شکل نمی‌گیرد؛ همه انسان‌ها به نوبه خود علاقه دارند مورد ارزش و اهمیت باشند و به نوعی فردی مهم به شمار آیند. این حس ارزشمندی مدام در حال نوسان است و در برابر رویدادها، تعاملات و دستخوش فراز و نشیب می‌شود.

بیشتر بخوانید: تفاوت عزت نفس و اعتماد به نفس

 

هر انسانی داستان زندگی خود را دارد. هر یک از ما استعدادها و توانایی‌های بالقوه منحصر به فردی داریم و مهم آن است که بیاموزیم چگونه خود را دوست داشته باشیم. لازم است مهارت و توانایی‌های خود را بسنجیم. نیاز داریم مثبت فکر کنیم و برای خود و زندگی ارزش قائل شویم. به همین منظور دانستن تعریف دقیق عزت‌نفس عوامل شکل‌گیری و راه‌های افزایش و عوامل تهدید کننده آن می‌تواند در این مسیر به ما کمک کند.

تعریف عزت نفس

در اینجا چند تعریف از عزت نفس را بیان می‌کنیم تا درک عمیق‌تری از آن داشته باشیم.

از مطرح شدن عزت‌نفس در مباحث علوم روان‌شناسی یک قرن می‌گذرد. در این بازه‌ زمانی روان‌شناسان از جوانب گوناگون بر وجود این منزلت در انسان تحقیقات گسترده‌ای انجام دادند و با توجه به تاثیر آن بر زندگی شخصی، اجتماعی، جایگاه شغلی و ارتقا و پیشرفت، تعاریف متعددی بیان کردند.

برخی کارشناسان عزت نفس را نیازی می‌دانند که شامل احساساتی است که فرد برای قرار گرفتن در یک سیستم اجتماعی به وجود آن نیازمند است.  انسان نیاز دارد مشترکات حسی خود را با دیگران تبادل کند هم خود احساس ارزشمندی در درون داشته باشد هم نیاز دارند دیگران هم او را ارزشمند تلقی کنند.

به عقیده پیرس “عزت‌نفس خودارزیابی کلامی یا زبانی افراد در مورد صلاحیت‌های خودشان است”.

جالب است بدانید ابراهام کورمن “عزت نفس را موثر از تجربیات فرد می‌داند” با این تفسیر فرد تجربیاتی که در درون یک محیط کسب می‌کند بر عزت نفس و رفتارش تاثیر خواهد گذاشت.

به عقیده جرج مید، عزت‌نفس رابطه مستقیمی با زمینه‌های فکری هر شخص دارد؛ تصورات ذهنی و نگرش‌های شخصی که می‌تواند مبتنی بر موقعیت و شرایط محیطی باشد و تصورات با واکنشی که از سمت دیگران دریافت می‌کند، صورت می‌گیرد.

نحوه‌ درک شخص از وجودش به بازخوردی است که دیگران از او داشته و ویژگی‌هایی که آنان به او نسبت می‌دهند. به عقیده او عزت‌نفس از واکنش اطرافیان و دیگران به وجود می‌آید و معیارهای زندگی هر فرد بر اساس اجتماع و روابط معین می‌گردد، نظرات افراد در وجودش نهادینه می‌شود و عزت‌نفس شکل می‌گیرد.

نتایج تحقیقات بسیاری که کوپر اسمیت در زمینه عزت‌نفس بر روی افراد انجام داد، نشان داد: هر چه افراد عزت‌نفس بالاتری داشته باشند اضطراب، استرس و تنش‌های عصبی و حس درماندگی کمتری دارند و در برابر ناملایمات، انتقادات و شکست‌های زندگی حساس نبوده و واکنش کمتری نشان می‌دهند.

عوامل موثر بر عزت نفس

 

ژنتیک: برخی تحقیقات نشان داده است موارد ژنتیکی بر عزت نفس اثربخشی دارند. برای مثال گیرنده اوکسی توسین بر دو نوع هست: آدنین و گوانین. اشخاصی که حداقل یک آدنین داشته باشند حساس‌تر بوده، دچار استرس و اضطراب می‌شوند و معمولاً مهارت‌های اجتماعی پایین‌تری دارند.

سلامتی: از عوامل بسیار مهم در عزت‌نفس سلامت جسمانی و روحی است. سلامت جسم از سویی و سلامت روح و روان از دیگر سو، حالت مثبت و توجه نفسانی بالایی در انسان ایجاد می‌کند. فرد قدرت تاثیرگذاری و تایید از سوی دیگران را می‌فهمد و از این رو عزت‌نفس بالایی پیدا می‌کند.

شخصیت:افراد شخصیت‌های متفاوتی دارند و با عوامل مرتبط با شخصیت یعنی برون‌گرایی، توافق پذیری و آمادگی برای تجارب، رابطه‌ مستقیمی دارد.

تجارب زندگی: هر فردی در زندگی تجاربی دارد که متمایز از دیگران است. تجربه‌های اتفاقات ناگوار در زندگی در هر سنی آثار بسیار سوئی بر عزت نفس دارد، کودکی که تجارب ناخوشایندی در زندگی داشته تا سالیان سال بر عزت نفس او تاثیر گذار خواهد بود.

افکار: مثبت یا منفی اندیشیدن علاوه بر تاثیر بر روحیات شخص، تعیین‌کننده میزان عزت نفس است. شخصی که از درون احساس بی ارزشی دارد و مدام این بار منفی را به خود القا می‌کند بدون شک عزت نفسش پایین می‌آید.

شرایط اجتماعی: موقعیت و شرایط اجتماعی از عواملی است که با تقویت عزت نفس همراه است. هر چه شخصی در مقام و سطح اجتماعی بالاتری باشد واکنش دیگران نیز با او متفاوت و ارج و قرب بالاتری خواهد داشت. بنابراین حس ارزشمندی در او دو چندان می‌شود.

انواع عزت نفس

نگاه «آلیس پوپ» بر عزت نفس با وجود عوامل متعدد بر شکل‌گیری عزت نفس،  ،  تعریف جامع‌تری است. از نگاه وی عزت‌نفس، ابعاد متفاوتی دارد از جمله عزت‌نفس خانوادگی، عزت‌نفس اجتماعی، عزت‌نفس تحصیلی، عزت‌نفس بدنی، عزت‌نفس کاری یا سازمانی و عزت‌نفس کلی.

عزت‌نفس خانوادگی

هر گاه فرد خودش را به عنوان عضوی از خانواده ارزیابی کند، به این عزت‌نفس، عزت‌نفس خانوادگی نام دارد. هر فرد در خانواده‌اش با تعامل و ارتباطی که برقرار می‌کند این نوع عزت‌نفس در او شکل می‌گیرد. عزت‌نفس خانوادگی منوط به میزان کیفیت برقراری این رابطه است، به نحوی که همه اعضا خانواده او را پذیرفته باشند و چگونگی نگرششان نسبت به او مهم است.

عزت‌نفس اجتماعی: هر فردی برای بودن در اجتماع و عضویت در گروه‌ها خود را ارزیابی می‌کند. این ارزیابی بستگی به ارزش‌های درونی و آگاهی‌های او دارد. درجه‌بندی این ارزیابی مبتنی بر نزدیکی و کیفیت روابط با دیگران است.

عزت نفس تحصیلی

این عزت نفس که بسیار بیشتر از دیگر عزت‌نفس‌ها برسر زبان‌هاست  قضاوت و ارزیابی هر فرد در رابطه با ارزشمندی او در تحصیلات است. زمانی که فرد حس ارزشمندی و خرسندی در زمینه تحصیلات داشته باشد، پیشرفت و رشد قابل توجهی خواهد داشت و این عزت نفس به وی کمک شایانی خواهد کرد.

عزت نفس بدنی

زمانی که ارزیابی فرد بر توانایی‌های بدنی و قدرت جسمانی به عنوان عزت‌نفس بدنی تعریف می‌شود. این ارزیابی مبتنی بر کنش‌های بدنی و فعالیت‌های فرد است. هرچه فردی از سلامت بیشتری برخوردار باشد عزت‌نفس بدنی نیز به مراتب در او بالاتر است. ناتوانی‌های جسمی و بیماری‌ها که عواقب آن اختلال در ایجاد فعالیت‌ها باشد هم بسیار تاثیر منفی بر عزت‌نفس بدنی دارد.

عزت‌نفس کاری یا سازمانی

از مفاهیم جدید عزت‌نفس است که توسط پیرس و گارنر مطرح شد. در این تعریف، عزت‌نفس را میزان ارزشیابی کارکنان از خود به عنوان فردی مهم و ارزشمند در محیط کار و یا سازمان می‌نامند.

عزت نفس کلی

فرد ارزشمندی خود را ارزشیابی می‌کند؛ به عبارت دیگر قضاوت شخص به ارزشمندی وجودی اوست. این ویژگی عمومی در هر انسانی وجود دارد و ثابت است و به شکل گذرا و موقت نیست. عزت‌نفس‌های موضوعی در رابطه با نقش و موقعیت افراد در اجتماع و ابعاد زندگی معین می‌شود.

چرا داشتن عزت‌نفس اهمیت دارد؟

در گذشته هم به میزان امروز صحبت از عزت نفس مطرح می‌شد؟ آیا در گذشته افراد از عزت نفس بالاتری برخوردار بودند؟ یا کاهش آن با توجه به پیشرفت علم روان‌شناسی و تغییر سبک زندگی احساس می‌شود. یکی از تعاریف عزت‌نفس که دقیقاً مشخص می‌کند که جامعه امروز تا چه حد از این نعمت برخوردار است این است “عزت‌نفس در رابطه با آنچه که دیگران نسبت به شما فکر می‌کنند، نیست آنچه که در رابطه با خود می‌اندیشید، هست” و چقدر برای خود مهم هستید؟!

در جامعه امروز متاسفانه تفکر و نظر دیگران نسبت به خود از نظر خودتان مهم‌تر شده است و این بر تمام زندگی شما سایه گسترانیده است و مدام نگران قضاوت شدن و پسندیده شدن از سمت دیگران هستید؛ به تدریج معیارها و خط قرمز‌های خود را فراموش می‌کنید و کارگردان زندگی شما دیگران می‌شوند. هر چه به سخنان اطرافیان بیشتر اهمیت بدهید به جایی می‌رسید که نمی‌دانید چه چیزی در زندگی برای شما اهمیت و اولویت دارد.

ظهور و شکل‌گیری عزت‌نفس از همان دوره خردسالی آغاز می‌شود. واکنش والدین و اطرافیان با تعریف و تمجید نسبت به اعمال کودکشان ایجاد می‌شود. وقتی کودک بزرگ می‌شود، کم‌کم خودش مهم‌ترین و اساسی‌ترین نقش را در بالا بردن عزت‌نفس دارد. پایه‌های بنیادین عزت‌نفس در همان کودکی استوار می‌شود. کیفیت روابط کودک با والدین و خویشاوندانش موجب قوی شدن این پایه‌هاست.

شروع عزت نفس

به مرور زمان با واکنش و پیام‌هایی که کودک از اطراف خویش دریافت می‌کند در حال پایه‌ریزی عزت‌نفس است. بخش مهم انتقال عزت‌نفس به کودک توسط والدین صورت می‌گیرد. عزت‌نفس پدر و مادر به طور مستقیم بر فرزندانشان تاثیر گذار است و با پشت سر گذاشتن مراحل کودکی و افزایش تعاملات او، دایره‌ تاثیر‌پذیری‌اش نیز افزایش می‌یابد. آشنایی با افراد بیشتر و رویداد‌ها در مسیر زندگی در پیدایش و نوسان آن تاثیر‌گذار خواهد بود.

امروزه، یکی از اساسی‌ترین گام‌ها در برای درمان و بهبود اختلالات شخصیتی و آسیب‌های روانی ارزیابی عزت نفس، پرورش و تقویت آن است.

عوامل شکل‌گیری عزت‌نفس

در تقسیم‌بندی عوامل شکل‌گیری عزت نفس می‌توان به مواردی چون واکنش به اطرافیان، مقایسه با دیگران و اطرافیان، همانندسازی و تاثیرپذیری از الگوها نیاز به احساس ارزشمندی و عزت نفس را اشاره داشت.

واکنش به اطرافیان

اصلی‌ترین منشاء ایجاد عزت‌نفس، نظریه واکنش دیگران نسبت به خود به ویژه در دوران کودکی است. روان‌شناسان که این نظریه را آینه خود‌نما می نامند هر شخص برای دیدن خود به واکنش اطرافیان توجه می‌کند و هم‌چنان این روند ادامه می‌یابد.

عمل مقایسه

یکی از منابع ایجاد عزت‌نفس در سال‌های اولیه زندگی قدرت مقایسه است؛ کودکی که به تدریج خود را با اطرافیانش، خواهر و برادر و دوستان مقایسه می‌کند.

همانند سازی با الگوها

انسان از همان دوره‌ کودکی درحال تقلید و همانندسازی از افراد مهم زندگی‌اش است. والدین، مربیان و نزدیکان مهم، الگوهای  رفتاری را تشکیل می‌دهند.

مثلث عزت‌نفس

سه شرط برای رسیدن به عزت نفس مطلوب وجود دارد. ااین سه شرط یا سه ضلع مثلث عبارتند از: همبستگی (حس تعلق)، قدرت و الگو.

حس همبستگی به خانواده و گروه در قبال چگونگی روابط افراد و کنش‌های مثبت میان یکدیگر است. به دنبال حس همبستگی و تعلق، احساس مقبولیت و احترام دیگران به فرد ایجاد می‌شود و خود ارزشی ارتقا پیدا می‌کند.

انسان برای داشتن عزت نفس نیاز دارد تا احساس قدرت کند. برای به وجود آمدن چنین حسی لازم است فرد به قابلیت‌ها و توانایی‌هایش از جمله: سلامت جسمانی، مهارت‌های تخصصی، دانش و تجارب شخصی، قدرت تصمیم‌گیری و … تکیه کند. چنین منابعی موجب خواهند شد فرد احساس ضعف نکند و راحت عقاید و نظرات خود رابیان کرده با دیگران ارتباط برقرار کند.

یادگیری که با سرمشق قرار دادن اعمال و رفتار دیگران حاصل شود، به عبارت دیگر تقلید، الگوی مناسبی است که راهی آموزنده در ایجاد عزت‌نفس و تثبیت آن است.

فواید عزت نفس

این نیاز روانی همچون پایه‌ای برای بهتر زندگی کردن است؛ فردی که عزت‌نفس دارد روابط خوبی با دیگران برقرار می‌کند. در یادگیری بهتر عمل می‌کنند از فرصت‌های پیش رو استفاده می‌کنند. چنین فردی استقلال بیشتری داشته و توانایی خودکفایی دارد. در رشد شخصیت‌ وی نیز بسیار تاثیر گذار است و دیدگاهش به زندگی مثبت و روشن است. داشتن عزت‌نفس رابطه مستقیمی با سلامت فکر و روان دارد. مطالعات انجام شده حاکی از آن است عزت‌نفس افراد در ابتکار، نوآوری و خلاقیت تاثیر مثبتی دارد. برخورداری از عزت‌نفس کمک شایانی به تقویت قدرت تصمیم‌گیری در افراد می‌کند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

code