همه چیز از لکنت زبان در گفت‌و‌گو با پروفسور تقی‌زاده
متخصص درمان لکنت زبان

لکنت زبان یکی از مشکلات شایع در میان عموم افراد جامعه است. مشکلی که اعتماد‌به‌نفس آن‌ها را هدف گرفته و در راه کامیابی به خواسته‌های بی‌شمار زندگی، آن‌ها را ناکام می‌گذارد. دیگر بر کسی پوشیده نیست که راه ارتباط با سایرین کلام است و هرچه کلام فصیح‌تر باشد، ارتباطات موثرتری شکل می‌گیرد. پروفسور «محمداحسان تقی‌زاده» یکی از معدود متخصصان ایرانی در زمینه لکنت‌درمانی است که سال‌هاست در این حوزه فعالیت می‌کند و نتایج قابل‌قبولی هم داشته است. ما هم در یک روز پاییزی به دیدار ایشان رفتیم و در مورد ویژگی و شیوه‌های درمانگری‌شان صحبت کردیم.

  • با تشکر از وقتی که به ما دادید؛ لطفا خودتان را معرفی کنید؟

من عضو هیئت علمی و دانشیار دانشگاه و دانش‌آموخته دانشگاه علامه طباطبایی در رشته روان‌شناسی و دارای مدرک دکترای روان‌شناسی بالینی از خارج از کشور هستم. مقالات و تالیفات زیادی هم در حوزه روان‌شناسی دارم. کسانی که با حیطه دانشگاه و مدارج علمی آشنا هستند، می‌دانند که یک دانشیار باید در چه سطح علمی و چه تعداد تالیف داشته باشد که از استادیاری به دانشیاری و از دانشیاری به استاد تمامی که همان پروفسوری است، برسد.

  • شما در مورد روشی به نام «شبیه‌سازی ذهن» صحبت کرده‌اید؛ در مورد این روش کمی توضیح بدهید؟

ابتدا بگویم که من از زمان دانشجویی با نشریه موفقیت آشنا بودم. همان اوایل خیلی از اساتید از این نشریه انتقاد می‌کردند؛ چون به‌هر‌حال هر کار جدیدی همواره با انتقاد همراه است. عده‌ای فکر می‌کنند که کار علمی، ترجمه مقالات و کتب غربی است، ولی این نشریه خلاقیت به خرج داده و کار جدیدی کرده است. بنده بخشی از موفقیت جامعه را مرهون این نشریه می‌دانم؛ به هر تقدیر این همه مطالب زیبا برای کسانی که بخواهند، بفهمند و درک کنند، بدون‌شک تاثیر‌گذار است.

تعریفی که ما از مقوله Simulation  یا شبیه‌سازی داریم، این است که نسخه‌ای از بعضی وسایل حقیقی یا موقعیت‌های کاری است که تلاش دارد تا بعضی جنبه‌ها رفتاری یک سامانه فیزیکی یا انتزاعی را به‌وسیله رفتار سامانه‌های دیگر نمایش دهد و بیشتر در سامانه‌های طبیعی و انسانی کاربرد دارد. این شیوه همانند آینه، واقعیت را همانند‌سازی می‌کند. مثلا یک نفر که در کنار یک استاد خلبانی یا رانندگی کار می‌کند و آموزش می‌بیند، نحوه رانندگی او را مشاهده می‌کند. در شبیه‌سازی، عنصر «دیدن» بسیار تاثیر‌گذار است و وقتی فرد می‌بیند، عمده اطلاعات از طریق چشم منتقل می‌شود و فرد ورودی را پردازش (process) می‌کند. آن کمک‌راننده یا کمک‌خلبان در ذهن خودش آرام‌آرام علاوه بر آموزش‌هایی که می‌بیند، شیوه رانندگی و خلبانی را هم یاد می‌گیرد. در بحث گفتار نیز این‌گونه است. یکی از سوالاتی که از ما می‌پرسند این است که چرا از طریق جزوه یا کتاب مطالب را به سایر استان‌ها یا خارج از کشور منتقل نمی‌کنید؟ در پاسخ باید بگویم در روش درمانی ما ارتباط چشمی از یک طرف و یادگرفتن تکنیک‌ها و تمرین‌ها و بهره‌مندی از مهارت‌های گفتاری فرد آموزش‌دهنده و فرد درمانگر از طرف دیگر بخش اصلی درمان شبیه‌سازی ذهن و درمان لکنت با روش‌ها روان‌شناختی را تشکیل می‌دهد.

  • لطفا در مورد لکنت بیشتر توضیح دهید.

تعریفی که ازstuttering  یا لکنت در DSM (مرجع روان‌شناسی و روان‌پزشکی دنیا) هست، لکنت را به‌عنوان اختلالی ارتباطی مطرح می‌کند؛ یعنی ویژگی اصلی آن اختلال تسلط بیانی با آغاز در کودکی (لکنت زبان)، اشکال در تسلط روانی عادی و الگوی زمانی گفتار متناسب با سن فرد است. مشخصه‌های اصلی این اختلال عبارتند از: «تکرار» که همان حالت کشیدن صداها یا هجاها و سایر انواع عدم‌تسلط در گفتار از جمله بریده‌بریده حرف‌زدن (یعنی در عین بیان یک کلمه، بریده‌بریده صحبت کند)، «وقفه تکلمی قابل‌شنیدن یا بی‌صدا»؛ مثل مکث‌های با‌صدا و بی‌صدا در گفتار، «طفره‌رفتن» از بیان واژهای خاص؛ یعنی فرد از استفاده از یک واژه سخت طفره می‌رود و از یک واژه آسان‌تر استفاده می‌کند، «بیان واژه‌ها با تنش فیزیکی اضافی»، «تکرار واژه‌های تک‌هجایی» و …

  • لکنت به‌جز یک سری مشکلات ارتباطی، چه تبعات دیگری دارد؟

زبان اساس مهارت‌های ارتباطی ما را تشکیل می‌دهد و ما به‌وسیله آن بخش اعظمی از احساسات، مکنونات درونی، خواسته‌ها و افکار خود را منتقل می‌کنیم. زبان یکی از اساسی‌ترین نیاز‌های بشر و هم‌چنین یکی از مهم‌ترین ارکان زندگی فردی و اجتماعی ماست. وقتی فرد دچار اختلال در گفتار می‌شود، علاوه‌بر ناراحتی و تنش‌های درونی مثل اضطراب، نمی‌تواند نظرات و احساسات خود را منتقل کند؛ پس آرام‌آرام این فرد گوشه‌گیر شده و به‌تدریج دچار کمبود اعتمادبه‌نفس می‌شود. این فرد ترسو بار می‌آید و از صحبت در جمع می‌ترسد و از موفقیت‌هایی که باید کسب کند، مثل موفقیت شغلی، باز ‌می‌ماند. او در ارتباطات کاری، خانوادگی و تحصیلی با مشکل مواجه است و موقعیت‌های بزرگ اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را از دست می‌دهد؛ مخصوصا اگر لکنت شدید باشد؛ البته من نمی‌خواهم بگویم تمام افرادی که لکنت دارند، دچار این حالات شده‌اند؛ اما بعضا این‌گونه هستند.

بر این اساس، فرد هم آسیب فردی و هم آسیب روانی و اجتماعی می‌بیند. طبق آن چیزی که روان‌شناسان و هم چنین سازمان بهداشت جهانی مطرح می‌کند، سلامتی، فقط جسمی نبوده و علاوه‌بر آن، سلامتی روانی، اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی نیز مهم است و لکنت می‌تواند به این پنج حوزه آسیب وارد کند.

  • کار‌های پژوهشی پروژه از کی شروع شد و اجرای پروژه شما چقدرطول کشید؟

سابقه کار روان‌درمانی و مشاوره‌ای ما به بیش‌از ۱۶ سال می‌رسد و ما تقریبا از ۱۵ سال پیش، روی این پروژه کار کردیم که شروع آن هم بر اساس یک احساس نیاز و یک سوال بود!

من در دانشگاه روش تحقیق تدریس می‌کنم. یک محقق گاهی با یک مسئله رو‌به‌رو می‌شود و گاهی با یک سوال. این سوال برای ما پیش آمد که چرا لکنت درمان ندارد؟ یعنی درمان کامل ندارد؛ پس هم در کشور خودمان و هم در کشور‌های پیشرفته جست‌وجو و مطالعه کردیم؛ در آمریکا، آلمان، انگلستان، فرانسه، اسپانیا، استرالیا، کره جنوبی، چین و روسیه به این نتیجه رسیدیم که هیچ کجای دنیا درمان قطعی و کامل و بدون بازگشتی برای لکنت وجود ندارد؛ البته زحمات زیادی توسط گفتار‌درمانگرها، محققین و دانشمندان در ایران و دنیا انجام شده که ما به تمامی آن یافته‌ها احترام می‌گذاریم. یک محقق حتما از دستاوردهای گذشتگان استفاده می‌کند و این سبب شده که محقق بتواند علم را یک پله جلوتر ببرد و به‌عنوان پایه از آن یافته‌ها استفاده کند و بعد با خلاقیت، طرح سوالات دیگر، پژوهش، بهره‌گیری از خرد جمعی، دلسوزی و دردمندی بیشتر ادامه می‌دهد. همه این‌ها سبب شد که ما ورود پیدا کنیم و نتیجه کار این شد که در سال ۱۳۹۳ در شبکه ۵ سیما رسما درمان کامل لکنت را به روشی که اساس آن شبیه‌سازی و روان‌شناسی بوده، مطرح کردیم؛ البته ما از علوم دیگر هم استفاده کردیم، چون اعتقاد داشتیم لکنت مسئله‌ای چند‌وجهی است؛ مثلا در تحقیقات ما حدود ۲‌درصد از افرادی که لکنت داشتند، در اندام‌های صوتی و از نظر فیزیولوژیکی و جسمی مشکل داشتند. بعضی تشنج کرده بودند، بعضی فلج مغزی شده و عده‌ای عقب‌مانده ذهنی بودند. بعضی هم دچار سوانح و اتفاقاتی شده بودند که به تبع آن نمی‌توانستند صحبت کنند. این حیطه از اول کار ما نبوده و نیست و اعتقاد داریم که سه دسته از افراد شامل فلج مغزی، عقب‌مانده ذهنی یا افرادی که سکته شدید مغزی کرده‌اند، با این شیوه درمان کامل نمی‌شوند.

شیوه‌ای که ابداع کردیم بر اساس تئوری ما که همان «Mind Language» یا زبان ذهن است، پیش می‌رود. این تئوری مطرح شده و مقالاتی در سطح ISI دارد. بر این اساس ما سی‌تی‌اسکن‌ها،ام‌آر‌آی‌ها و همچنین نوارهای مغزی فراوانی را مطالعه کردیم و دیدیم از کسانی که لکنت داشتند، به‌جز آن حدود ۲‌درصد که مشکلات جسمی داشتند، مشکل مابقی افراد ذهنی، روانی، محیطی و عوامل شخصی بوده که تحت عنوان عوامل «Mental» یا ذهنی و محیطی از آن‌ها یاد می‌کنیم.

برای این افراد از تخصص‌های دیگر از جمله مهندسین نرم‌افزار و برنامه‌نویس‌ها کمک گرفتیم و روی برنامه‌نویسی ذهنی کار کردیم. این یک کار پیچیده است و امروز از آن برنامه‌نویسی ذهنی تحت عنوان «کدگذاری ذهنی» یا «واگویه‌های کلامی» استفاده می‌کنیم. این کد‌گذاری می‌تواند تاثیرانی بر نورون‌های آینه‌ای، تغییرات سیناپسی، تغییرات نورونی و تغییرات ژنتیکی بگذارد. یکی دیگر از تاثیرات این روش «نورون‌زایی» یا به عبارت دیگر انعطاف‌پذیری شناختی (در مقابل انعطاف‌پذیری ذهنی که در دنیا امروز مطرح شده) است. من معتقدم انعطاف‌پذیری شناختی صورت گرفته و بعد از آن، انعطاف‌پذیری عصبی در سیستم‌های عصبی شکل می‌گیرد.

  • سوالی که مطرح است این است که آیا ریشه لکنت در مغز است؟

من به این مطلب اعتقاد ندارم و درجلسه‌ای که با یک پروفسور در لندن داشتم، این را گفتم؛ اما او و خیلی‌های دیگر فرقی بین «Mind» (ذهن) و «Brain» (مغز) نمی‌گذارند. دنیا امروز روی ذهن کار نکرده و این یکی از دلایلی است که درمان کامل لکنت صورت نگرفته است. ما در کنار این تخصص‌ها، از افرادی که در زمینه «روان‌شناسی حرکت» یا به عبارت دیگر «روان‌شناسی ورزشی» کار کرده بودند، استفاده و از نظراتشان بهره جستیم و در آخر از افرادی که در فلسفه ذهن کار کرده بودند، کمک گرفتیم. ما بعد از کارهای پژوهشی و تحقیقاتی از سال ۱۳۹۳ به تکنیک‌هایی رسیدیم؛ تکنیک‌ها و تمرین‌هایی که فرد در روز ۱۵ تا۳۰ دقیقه انجام می‌دهد تا به درمان برسد. تا الان ما ۳۰۰ نفر درمان‌شده کامل و بدون بازگشت داریم که مطبوعات می‌توانند گزارش تهیه کنند و درصدد هستیم جشنی را برای این درمان‌شده‌ها برگزار کنیم.

 

  • لطفا درمان کامل را توضیح دهید.

آنچه که ما به‌عنوان درمان کامل یا قطعی مطرح کردیم، قطعی علمی نبوده و قطعی کلینیکال است. مثالی می‌زنم؛ علیرضا یکی از بیماران بود که یک سلام او ۱۲ دقیقه طول می‌کشید. علیرضا از ابزارها و روش‌های زیادی استفاده کرده بود که عمده ابزارها و روش‌ها عبارت بودند از ابزار استروموسکی، روش‌هایی مثل RHS و PFF  که این روش‌ها امروزه در لکنت استفاده می‌شود، روش‌های لکنت‌شکن، استفاده از دارو توسط روان‌پزشکان و متخصصین مغز واعصاب، مگنت‌تراپی و لیزر‌تراپی، جراحی فک و گلو و حنجره، روش‌های گفتار‌درمانی، پرهیز از خوردن سردی‌ها و ترشی‌جات و روش‌هایی مثل خوردن تخم کفتر! علیرضا از هیچ کدام از این روش‌ها نتیجه نگرفت و ما نیز از این روش‌ها استفاده نمی‌کنیم. ما علیرضا را که سلام او ۱۲ دقیقه طول می‌کشید، با این تکنیک‌ها و تمرین‌های جدید درمان کردیم. امروز بعد از چند ماه که چکاپ او تمام شده، این فرد نه لکنت دارد و نه بازگشت. سوال من از جهان علمی و صاحب‌نظران این است که فردی که قبلا لکنت داشته ولی حالا لکنت ندارد، نه تونیک، نه کشیده‌گویی، نه تکرار کلمات، نه مکث‌های طولانی را چه بنامیم؟ درمان قطعی یا کامل یا بهبود نسبی؟ هر کدام از دوستان اسم جدیدی بگویند، همان را می‌گذاریم.

  • شیوه کار شما ادامه گفتار‌درمانی است یا کار جدیدی است؟

ما به تجارب گفتار‌درمانگر‌های عزیز احترام می‌گذاریم و روش‌های آن‌ها را هم مطالعه کردیم، ولی شیوه درمان ما براساس شبیه‌سازی و روش‌ها روان‌شناختی است و نه گفتار‌درمانی. کار ما ادامه کار گفتار‌درمانی نبوده و کار جدیدی است که تئوری و روش‌های آن هم با چیزی که در دنیا مرسوم است، متفاوت است. این روش و تئوری قابل‌انتقال بوده و ما می‌توانیم آموزش‌ها را در چارچوب یک رشته دانشگاهی به نام «روان‌شناسی گفتار» ارائه دهیم یا حتی در غالب گفتار‌درمانی فعلی شیوه‌ها و متدها را منتقل کنیم. ما می‌خواهیم این روش موثر را ارائه دهیم، نه به خاک بسپاریم.

  • برگشت‌پذیری در لکنت چیست و اهمیت این بحث را بیان کنید.

حالتی است که مثلا کودک یک مدت خوب می‌شود، اما چند ماه بعد، خیلی از این افراد به حالت قبل مثل قفل‌شدگی،کشیده‌گویی یا تونیک باز می‌گردند. در شیوه ابداعی ما، بین ۷۵ تا ۱۵۰ ساعت روی فرد کار می‌کنیم. برای اینکه فرد ۱۵۰ بار به کلینیک ما نیاید، جلسات درمانی و آموزشی را در ۱۲ تا ۱۵ جلسه خلاصه کرده‌ایم و در جلسات فشرده ازساعت  ۱۰ صبح تا ۱۴ و از ۱۴ الی ۱۸ با فرد کار می‌کنیم. بعد فرد می‌رود و تمرین می‌کند تا جلسه بعد و در این مدت با او در ارتباط هستیم تا اگر سوالی دارد راهنمایی‌اش کنیم. بعد از این دوره افراد به ۴ دسته تقسیم می‌شوند:۱- بدتر می‌شوند که حدود ۲۵% موارد است ۲- می‌گویند در این یک ماه تغییری حس نکردیم ۳ – حالت بازگشت‌های سینوسی دارند. قبل از مراجعه سینوس‌ها افقی بوده و در روش ما سینوس‌ها عمودی، رو به بالا و قابل‌مشاهده است و ۴- آن‌هایی که درمان نمی‌شوند که حدود ۳% است. هرچه به پایان درمان می‌رسیم، بازگشت‌ها کم و بعد کاملا متوقف می‌شود. ممکن است سوال شما این باشد که آیا از ۱۰۰ نفر، همه درمان می‌شوند یا خیر؟ باید بگویم به شرط اینکه فرد عقب‌مانده نبوده و حداقل سطح هوشی لازم را دارا باشد، انگیزه و باور به بهبودی داشته باشد و سکته مغزی نکرده باشد و تمرین‌ها را انجام دهد، درمان می‌شود.

  • آیا در این روش محدودیت سنی داریم و اینکه بهتر است از چه سنی شروع به درمان شود؟

ما مراجعه‌کننده از سن ۳ سالگی تا ۸۳ سالگی داشته‌ایم، ولی ۴ سال به بالا بهتر همکاری می‌کنند. ارجاعاتی از مدیران مدارس، مشاوران و متخصصان هم داشتیم. در نظام علمی باید همکاری باشد، چون هرکس متخصص در یک زمینه است و ما با گفتاردرمانگر‌ها و توان‌بخشی‌ها اعلام همکاری می‌کنیم و روش‌های جدید را در اختیارشان قرار می‌دهیم. هیچ داوری بهتر از کسانی که نتیجه گرفتند، نیست و ما همیشه روش‌های خودرا به‌روز می‌کنیم و پیش‌بینی و کنترل داریم.

  • به نظر شما ریشه‌ لکنت چیست؟

اولا ژنتیکی نیست و فیزیکی یا مربوط به جسم هم نیست؛ بلکه یک عامل ذهنی و محیطی است که تا ۹۸‌درصد آن مربوط به ترس است. آن‌ چیزی که ما تجربی و علمی به آن رسیدیم این است که ریشه لکنت به ترس برمی‌گردد. حالا ترس از هر چیزی؛ مثلا مادر بچه را در حمام گذاشته و کودک دیگر حرف نمی‌زند! ما تمامی ترس‌ها را یادداشت کرده و به‌صورت موردی مطالعه کردیم. این ترس‌ها عبارتند از:دیدن جنازه، دیدن عنکبوت، سرسره‌بازی در سرسره‌ها تونل‌دار، ماسک ترسناک، ارتفاع، فیلم ترسناک و … که درکتاب شبیه‌سازی آورده‌ام. ضلع دوم علت لکنت مشاهده گفتار و نحوه صحبت‌کردن یا تقلید از افراد لکنتی است. پروفسور «بندورا» در تقلید مشاوره‌ای مطرح می‌کند که رفتار‌های آموخته‌شده ما به واسطه مشاهده رفتار دیگران است. ما نمی‌گوییم کسی که مشاهده می‌کند، دچار لکنت می‌شود، ولی تعدای به واسطه لکنت اطرافیان دچار لکنت شده‌اند.

  • آیا می‌توان گفت که لکنت ارثی است یا خیر؟

باید بگویم که لکنت کاملا تقلیدی است و هیچ ارتباطی با ژن ندارد؛ ولی عده‌ای می‌گویند ژنتیکی است. اگر ژنتیکی است، پس ما چگونه درمان کامل انجام دادیم؟! لکنت ژنتیکی نیست و مربوط به ترس، تقلید و ضلع سوم آن یاد‌نگرفتن مهارت‌های گفتاری است. از نظر ما لکنت نه بیماری است و نه مرضی خاص و نداشتن مهارت‌های گفتاری است که آموزش داده می‌شود.

  • شما از کجا مراجعه‌کننده دارید؟

از تمامی استان‌های کشور و خارج از کشور مثل آمریکا و کشور‌های اروپایی مثل ایتالیا و آلمان، استرالیا، چین، کره جنوبی، آذربایجان و کشور‌های منطقه خلیج فارس.

  • شایعات در مورد نرخ تعرفه‌های شما چقدر صحت دارد؟

تعرفه مصوب برای متخصص و دانشیار جلسه‌ای ۱۰۰ هزار تومان است. ما برای اینکه در هزینه‌های سفر افراد از سایر استان‌ها و خارج از کشور صرفه‌جویی کرده باشیم، به‌جای چند جلسه یک ساعته، مثلا یک جلسه ۵ ساعته گذاشته‌ایم. نگاه ما طبیبانه و انسان‌دوستانه بوده است و ما تا‌به‌حال کسی را به‌خاطر نداشتن پول رد نکرده‌ایم. ما تعداد زیادی بیمار از افراد تحت پوشش بهزیستی و کمیته امداد داشتیم که با حداقل هزینه و یا بی‌هزینه درمان شده‌اند.

*آیا حاضر به مناظره درباره روشتان هستید؟

هرکار جدیدی نیاز به نقد دارد و با مخالفت‌هایی روبه‌رو می‌شود. گالیله را محاکمه کردند و او توبه‌نامه‌ای نوشت و در آن به‌طور علمی دادگاه را به استهزا گرفت. ما از انتقادات استقبال می‌کنیم، چون انتقاد باعث پیشرفت می‌شود. من در صداوسیما، همایش‌ها، سمپوزیم‌ها و …اعلام کرده‌ام که آماده شنیدن انتقاد هستم و روشم را معرفی کرده‌ام و حاضر به مناظره هستم. برای زیر‌سوال‌بردن دستاوردهای دیگران مناظره نمی‌کنم، بلکه برای توضیح روش علمی خود مناظره می‌کنم تا قوت‌های روش را بیان کنم و متذکر ضعف‌ها شوم و آن‌ها را اصلاح کنم.

  • در آخر کسانی که علاقه‌مند باشند این بحث را دنبال کنند، چگونه می‌توانند با شما در اتباط باشند؟

از نشریه خوب و تاثیرگذار موفقیت تشکر می‌کنم. من از زمان دانشجویی این مجله را مطالعه می‌کردم و دوست دارم مشترک این نشریه شوم. آدرس سایت اینترنتی مرکز درمانی ما www.mindecenter.ir است که علاقه‌مندان می‌توانند جهت اطلاعات بیشتر به آن مراجعه کنند

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *